Zgodnie z art. 353 par. 1 kodeksu cywilnego obowiązkiem dłużnika jest spełnienie świadczenia. Na mocy art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności niezależnych od dłużnika.

Klasycznym sposobem dochodzenia odszkodowania jest wykazanie przez stronę umowy rozmiaru szkody. Zadaniem sądu będzie orzeczenie stosownego odszkodowania zgodnie z udowodnioną przez powoda szkodą.

Natomiast w praktyce gospodarczej jednym z najczęstszych sposobów zabezpieczania kontraktów przez strony jest posłużenie się konstrukcją kary umownej. Zastrzeżenie tej kary nie zwalnia wierzyciela z obowiązku udowodnienia szkody, zgodnie z teorią adekwatnego związku przyczynowego, jednakże znacznie upraszcza proces egzekwowania odszkodowania.

Kara umowna jest więc dodatkowym zastrzeżeniem, które powinno być przez strony ustalone w momencie podpisywania umowy. Istotnym walorem kary umownej jest obowiązek jej zapłaty bez względu na wysokość szkody przez jedną ze stron umowy.

Kara umowna może być zastrzeżona jedynie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Zastrzeżenie kary umownej zawsze sprowadza się do określonej sumy pieniężnej, jednakże strony umowy mogą określić jej wysokość poprzez wskazanie kryteriów jej ustalenia. Zastrzeżenie kary umownej wyklucza dochodzenie odszkodowania na zasadach ogólnych.

Wyjątkiem będzie jednak zastrzeżenie, że możliwe jest żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary umownej. W przypadku umyślnego wyrządzenia szkody należy przyjąć, zgodnie z art. 473 par. 2, iż nie obowiązuje zakreślone granicami kary umownej ograniczenie odpowiedzialności.

Zastrzeżenie kary umownej często jest powiązane z prawem odstąpienia jednej ze stron od umowy z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez drugą stronę. W umowach powszechne jest zabezpieczenie się karami przez obie strony umowy, np. zamawiającego i wykonawcę.

W przypadku sporu sąd uprawniony będzie do badania skuteczności zastrzeżenia kary przez kontrahentów, w szczególności pod kątem niepieniężnego charakteru dochodzonego roszczenia. Może być wtedy tak, że sąd uzna, iż jednej ze stron należy się kara, a drugiej nie.

Potwierdza to wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 19 marca 2008 r. (I ACa 139/08), zgodnie z którym ocena skuteczności zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy nie może być oderwana od oceny, na czym polegało niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.